Κλειτοριδική εκτομή: Κοινωνική καταπίεση και όχι θρησκευτική επιταγή

Γυναικείος ακρωτηριασμός των γεννητικών οργάνων, Κλειτοριδεκτομή, Female Genital Mutilation (FGM).

Η πρακτική της FGM δεν είναι ένα απομακρυσμένο, εξωτικό έθιμο. Με τα λόγια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και της UNICEF, είναι μια μαζική παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων που έχει ήδη σημαδέψει πάνω από 200 εκατομμύρια γυναίκες παγκοσμίως.

Κάθε χρόνο, εκατομμύρια νέα κορίτσια βρίσκονται στο ίδιο τρομακτικό δίλημμα: είτε θα υποβληθούν σε έναν επώδυνο και ψυχικά τραυματικό ακρωτηριασμό, είτε θα ζήσουν (εάν τους δοθεί η δυνατότητα επιλογής) ως περιθωριοποιημένες μέσα στις ίδιες τους τις κοινότητες.

Η πιο επίμονη παρανόηση γύρω από το ζήτημα είναι ότι η FGM αποτελεί θρησκευτική υποχρέωση και συνήθως αποδίδεται στο Ισλάμ. Αυτός ο μύθος δεν είναι αθώος. Μεταθέτει την ευθύνη του βάρβαρου αυτού εθίμου από την κοινωνία στον Θεό και στα ιερά κείμενα.

Η επιστημονική όμως πραγματικότητα είναι πεισματικά διαφορετική: η κλειτοριδική εκτομή δεν αποτελεί θρησκευτική επιταγή, αλλά πολιτισμική πρακτική, που αναπαράγεται μέσω κοινωνικών κανόνων, ανισότιμων δομών εξουσίας και πατριαρχικών αντιλήψεων για τον έλεγχο του γυναικείου σώματος.

Ποια είναι η γεωγραφία της βίας: όχι όπου υπάρχει Ισλάμ, αλλά όπου υπάρχει το έθιμο. Η FGM εντοπίζεται κυρίως στην υποσαχάρια Αφρική, σε τμήματα της Μέσης Ανατολής και της Ασίας.

Το πιο κρίσιμο όμως στοιχείο είναι ότι ακόμη και μέσα στην ίδια χώρα, η πρακτική εμφανίζεται άνισα: άλλες εθνοτικές ομάδες την εφαρμόζουν μαζικά, άλλες καθόλου. Αυτή η εσωτερική διαφοροποίηση είναι ήδη μια πρώτη, ηχηρή απάντηση σε όσους την εμφανίζουν ως θρησκευτικό καθήκον. Διότι, αν ήταν πράγματι θρησκευτική εντολή, θα ήταν υποχρεωτική για όλους τους μουσουλμάνους – κάτι που δεν ισχύει.

Ενδεικτικός είναι ο ακόλουθος πίνακα. Καταγράφει τον επιπολασμό (πόσο συχνά εμφανίζεται σε μια ομάδα ανθρώπων, μία δεδομένη στιγμή) της FGM σε γυναίκες ηλικίας 15–49 ετών, σύμφωνα με δεδομένα των WHO και UNICEF. Οι αριθμοί δεν αφήνουν περιθώρια αμφισημίας.

Πίνακας επιπολασμού FGM (γυναίκες 15–49 ετών)

Χώρα     Επιπολασμός (%)            Παρατηρήσεις

Σομαλία              ~98%                   Σχεδόν καθολική πρακτική

Γουινέα               ~95%                   Υψηλή κοινωνική αποδοχή

Τζιμπουτί           ~90%                   Πολύ υψηλή επικράτηση

Αίγυπτος            ~87%                   Μείωση στις νεότερες γενιές

Σουδάν               ~87%                   Νομικοί περιορισμοί, αλλά υψηλή συχνότητα

Μάλι                   ~89%                   Πολιτισμικά εδραιωμένη πρακτική

Σιέρα Λεόνε       ~83%                   Συνδέεται με μυστικές κοινωνίες

Ερυθραία           ~83%                   Σταδιακή μείωση

Αιθιοπία             ~65%                   Μεγάλες περιφερειακές διαφοροποιήσεις

Μαυριτανία       ~67%                   Συνυπάρχουν διαφορετικές μορφές FGM

Λιβερία               ~38–50%            Εξαρτάται από κοινωνική ομάδα

Κένυα                 ~21%                   Σημαντική μείωση τα τελευταία έτη

Νιγηρία               ~20%                   Υψηλός απόλυτος αριθμός λόγω πληθυσμού

Τανζανία             ~10%                   Πτωτική τάση

Ιράκ (Κουρδικές περιοχές)           ~7–8%  Τοπικό φαινόμενο

Υεμένη               19%                     Κυρίως παράκτιες περιοχές

Τι δείχνει αυτός ο πίνακας;

1) Η FGM εμφανίζεται σε χώρες με διαφορετικές κυρίαρχες θρησκείες. Στην Αιθιοπία και στην Νιγηρία, για παράδειγμα, η πρακτική υπάρχει τόσο σε μουσουλμανικές όσο και σε χριστιανικές κοινότητες. Σε ορισμένες περιοχές, εφαρμόζεται ακόμη και από πληθυσμούς που ακολουθούν παραδοσιακές ανιμιστικές θρησκείες.

2) Υπάρχουν πολλές μουσουλμανικές χώρες όπου η πρακτική απουσιάζει σχεδόν εντελώς. Το Μαρόκο, η Αλγερία, η Τουρκία, το Ιράν, η Σαουδική Αραβία, η Ιορδανία – καμία από αυτές δεν εμφανίζει άξια λόγου ποσοστά FGM.

Ερώτηση: Αν το Ισλάμ επέτασσε την κλειτοριδική εκτομή, πώς εξηγείται αυτή η πλήρης απουσία σε μία σειρά ισλαμικών κρατών με εκατοντάδες εκατομμύρια πιστούς;

Απάντηση: Το FGM δεν έχει καμμία θεολογική βάση. Είναι προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών σχηματισμών, όπου η γυναικεία σεξουαλικότητα θεωρείται ανεξαρτησία, ανυπακοή , αλλά και απειλή για τον προκαθορισμένο ρόλο της ως αντικείμενο εκμετάλλευσης.

Ποιοι παράγοντες της καθημερινότητας διαιωνίζουν την πρακτική αυτή; Δεν είναι το Κοράνι ή η Βίβλος. Είναι:

• Η κοινωνική πίεση – μια οικογένεια η οποία αρνείται να υποβάλει την κόρη της σε κλειτοριδεκτομή κινδυνεύει με αποκλεισμό και κοινωνική περιθωριοποίηση.
• Η επιβίωση του γάμου – σε πολλές κοινότητες, μια ανύπαντρη γυναίκα που δεν έχει υποστεί FGM θεωρείται "ακάθαρτη" και δεν έχει καμμία πιθανότητα να παντρευτεί.
• και η σωματική ακεραιότητα των κοριτσιών θυσιάζεται στο βωμό και της "καθαρότητας".
• Η πράξη αυτή αποσκοπεί στην μείωση ή και στην πλήρη εξάλειψη της γυναικείας σεξουαλικής απόλαυσης, διασφαλίζοντας την "υπακοή", την "αγνότητα" και την "οικογενειακής τιμή".
• Η έλλειψη μόρφωσης – όλες οι μελέτες δείχνουν ότι όσο ανεβαίνει το μορφωτικό επίπεδο των γυναικών, τόσο πέφτουν τα ποσοστά FGM. Οι αστικές περιοχές εμφανίζουν σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά από τις αγροτικές.

Ποια είναι η τάση του φαινομένου αυτού τον 21^ο αιώνα: ΜΕΙΩΣΗ

Σε πολλές χώρες, ιδίως στην Κένυα, στην Τανζανία, στην Αίγυπτο και στην Νιγηρία, τα ποσοστά FGM πέφτουν αισθητά στις νεότερες γενιές. Αυτό δεν οφείλεται σε μια ξαφνική "θρησκευτική μεταστροφή", αλλά σε τρεις παράγοντες:

(α) νομοθετικές απαγορεύσεις που επιβάλλονται ολοένα και περισσότερο,

(β) διεθνείς εκστρατείες ενημέρωσης από φεμινιστικές και ανθρωπιστικές οργανώσεις, και

(γ) τοπική αντίσταση από τις ίδιες τις γυναίκες και τους προοδευτικούς άνδρες μέσα στις πληττόμενες κοινωνίες.

Αυτή η φθίνουσα πορεία αποδεικνύει ότι η FGM δεν στηρίζεται σε "αιώνια, ιερή, θεϊκή βούληση" αλλά σε ανθρώπινες, μεταβαλλόμενες κοινωνικές σχέσεις.

Η προοδευτική κοινότητα δεν κάνει εκπτώσεις στον πολιτισμικό και κοινωνικό σχετικισμό. Δεν γίνεται αποδεκτή μια παράδοση όταν εκείνη συνθλίβει τα σώματα και την βούληση εκατομμυρίων κοριτσιών. Δεν ταυτίζει την καταπίεση των γυναικών με μια συγκεκριμένη θρησκεία. Κατακρίνει την "δυτική ανωτερότητα" που βλέπει το Ισλάμ παντού ως πηγή κακού.

Η πραγματική αντιπαράθεση δεν είναι Δύση εναντίον Ισλάμ. Είναι ένας αγώνας ενάντια σε κάθε πατριαρχική, αντιδραστική παράδοση – είτε αυτή φοράει χριστιανικό, μουσουλμανικό, ινδουιστικό ή φαινομενικά "κοσμικό" ένδυμα. Η FGM επιβιώνει όπου υπάρχει ανισότητα, αμάθεια, φτώχεια και έλλειψη δημοκρατίας. Και εξαφανίζεται όταν οι γυναίκες αποκτούν λόγο, παιδεία και δύναμη να αποφασίζουν για το σώμα τους.

Αυτό είναι το μόνο διαχωριστικό που έχει σημασία: από την μία πλευρά η ελευθερία και η σωματική ακεραιότητα, από την άλλη η βία και η παράδοση ως άλλοθι.

Βιβλιογραφία

World Health Organization. Female genital mutilation: Key facts. WHO, 2023, επίσημη έκθεση WHO

UNICEF. Female Genital Mutilation: A Global Concern. UNICEF, 2020, Παγκόσμια επιδημιολογικά δεδομένα