Η AI οδηγεί στην ανεργία και τον ολοκληρωτισμό;

Οι «τεχνοφεουδάρχες» ήδη πανηγυρίζουν καθώς απαλλάσσονται μέσω της AI από το κόστος της ανθρώπινης εργασίας:

Ο Ίλον Μασκ λέει πως «Η τεχνητή νοημοσύνη και τα ρομπότ θα αντικαταστήσουν όλες τις θέσεις εργασίας». Ο Μουσταφά Σουλεϊμάν της Microsoft διατείνεται ότι οι περισσότερες εργασίες γραφείου «θα αυτοματοποιηθούν πλήρως» σε 12-18 μήνες. Τώρα δηλαδή! Επίσης ο Ντάριο Αμοντέι της Anthropic προαναγγέλλει ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι το «γενικό υποκατάστατο της ανθρώπινης εργασίας».

«Το Κογκρέσο πρέπει να δράσει ΤΩΡΑ για να προστατεύσει τους Αμερικανούς εργαζόμενους.» αντιδρά ο ανεξάρτητος Αμερικανός γερουσιαστής Μπέρνι Σάντερς. Όμως η πλειοψηφία των μελών του Κογκρέσου ελέγχεται από τους ολιγάρχες και όχι από τους εργαζόμενους. Βέβαια, δεν αποκλείεται να συμφωνήσουν για το «ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα», το οποίο θα παρουσιάσουν σαν μέγιστο μέτρο κοινωνικής δικαιοσύνης. Αλλά αυτό είναι σήμερα ένα αναγκαίο μέτρο για να αναπαράγεται το σύστημα το οποίο χρειάζεται τους καταναλωτές των προϊόντων που παράγουν οι ολιγάρχες. Έτσι το κράτος θα γίνει για μια ακόμη φορά το όχημα αναδιανομής του πλούτου μεταξύ των τεχνοφεουδαρχών, εξασφαλίζοντας τόσο τους καταναλωτές των προϊόντων τους, όσο και την κοινωνική συνοχή.

Το κράτος γίνεται κατ' αυτόν τον τρόπο το όχημα για τη μετάβαση του καπιταλισμού στην εποχή της ψηφιακής επανάστασης και της ρομποτικής. Το ίδιο εξάλλου συνέβη και κατά τη βιομηχανική επανάσταση. Η αλλαγή στη σχέση κεφαλαίου-εργασίας δεν προήλθε από τη διεύθυνση του εργοστασίου αλλά από το κράτος. Αυτό συνέβη με την εισαγωγή του κεϊνσιανισμού και την ανάπτυξη του κράτους πρόνοιας, που στόχευε στην αναγνώριση της δύναμης της εργασίας και την ταυτόχρονη ενσωμάτωσή της τόσο στη διατήρηση της τάξης όσο και στη δυναμική του καπιταλισμού μέσω της διαχείρισης της «ζήτησης». Έτσι οδηγηθήκαμε στην «κοινωνικοποίηση του κεφαλαίου» (Τ. Νέγκρι), στο μετασχηματισμό της κοινωνίας σε «κοινωνικό εργοστάσιο» και στην εμφάνιση μιας νέας ταξικής σύνθεσης, μέσω του λεγόμενου «κοινωνικού εργάτη» (operaio sociale). Η νέα αυτή σύνθεση εκφράστηκε με μία νέα μορφή πάλης, που ξεπέρασε το εργοστάσιο, αμφισβητώντας όλες τις πλευρές διεύθυνσης της κοινωνίας από το κεφάλαιο. Γι’ αυτό το λόγο το τελευταίο αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την κεϊνσιανή-φορντική μορφή διεύθυνσης και να αναπτύξει νέες μορφές, όπως τον νεοφιλελευθερισμό.

Ο νεοφιλελευθερισμός εφάρμοσε την αποκοινωνικοποίηση του κράτους, αλλά και του κεφαλαίου, που μοιάζει να αναπτύσσεται πέραν της ανθρώπινης κοινωνίας. Σήμερα, όμως, εγκαταλείπεται και ο νεοφιλελευθερισμός και επιστρέφουμε εκ νέου στην «κοινωνικοποίηση του κράτους» με στόχο την μέσω αυτού μετάβαση στην ψηφιοποίηση και ρομποτικοποίηση της εργασίας.

Η μετάβαση στην εποχή της ρομποτικής

Στην βιομηχανική επανάσταση και πολιτικά στην αστική επανάσταση, είχαμε τον τεϊλορισμό και τη μετάβαση στον ανειδίκευτο, μαζικό εργάτη, που σήμανε μια νέα συνδικαλιστική οργάνωση, νέα γενικά συνδικάτα και μια νέα ιδεολογία. Τώρα έχουμε τη μετάβαση στον εργαζόμενο υψηλής εξειδίκευσης.

Το κεφάλαιο συνεχίζει να εξαρτάται από την εργασία αλλά μόνο ως εργατική δύναμη, την οποία θα βρίσκει πλέον στα ρομπότ-εργάτες "που σκέφτονται" και όχι στους ανθρώπους-εργάτες υψηλής εξειδίκευσης. Οι τελευταίοι εντούτοις (όπως και όλοι οι εργαζόμενοι) είναι αναγκαίοι ως εκφραστές της ζήτησης, ως καταναλωτές, ως αγοραστική δύναμη. Γι’ αυτό τα αιτήματα, όπως το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα, έχουν υιοθετηθεί πλέον και από το κεφάλαιο με επιτακτικό τρόπο. Έχουμε συνεπώς μετατόπιση από ένα μοντέλο ταξικής σύνθεσης σε ένα άλλο. Από ένα παράδειγμα κυριαρχίας σ’ ένα άλλο. Το κράτος πρέπει τώρα να εγγυηθεί την αλλαγή, διατηρώντας την συνοχή της κοινωνίας των καταναλωτών (με το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα, τα επιδόματα ανεργίας, αεργίας και την μερική απασχόληση του πρεκαριάτου). Σύμφωνα με τους Κλάους Όφε και Βαν Πάριιτζ ένα σχήμα βασικού εισοδήματος χωρίς εισοδηματικά κριτήρια θα μπορούσε να αντικαταστήσει τις γραφειοκρατίες πρόνοιας της βόρειας Ευρώπης με ένα απλούστερο σύστημα, καθώς "Όλοι θα μπορούσαν να αγοράσουν παιδεία, ιατρική περίθαλψη, πενιχρές συντάξεις στην ελεύθερη αγορά". Όμως, προκύπτουν μια σειρά νέα ζητήματα, όπως η βιοαφήγηση, η ταυτότητα, η σύσταση του Εγώ, η αναγνώριση της χρησιμότητας κάθε ανθρώπου (R. Sennet, Η κουλτούρα του νέου καπιταλισμού), ό,τι δηλαδή συνιστά το Πρόσωπο του Ανθρώπου καθώς και την Αξιοπρέπειά του. 

Η προοπτική μιας σύγκρουσης του μεγάλου πλανητικού πλήθους των «κάτω» με τις παγκόσμιες ελίτ, δηλαδή μια παγκόσμια πολιτική αντιπαράθεση των «πάνω» και των «κάτω», δεν φαίνεται επί του παρόντος ορατή. Η πιθανότητα μιας νέας εξέγερσης μπορεί να είναι κατά της επιφανειακής κουλτούρας του "νέου καπιταλισμού", γράφει ο Σέννετ, εναντίον μιας κουλτούρας του ναρκισσισμού των μικρών διαφορών, της κουλτούρας των κοινωνικών, πολιτιστικών, εργασιακών "μη δεσμεύσεων", εναντίον μιας κοινωνίας που θα μοιάζει με μια πολύχρωμη σκωτσέζικη φούστα καταναλωτικών "αναγκών" όπου ο άνθρωπος σαν τον χαμαιλέοντα θα τρελαίνεται γιατί δεν θα ξέρει σε ποιο χρώμα να προσαρμοστεί! 

Υπάρχει άραγε προοπτική αντίστασης;

Το πρόβλημα σε πολιτικό επίπεδο είναι η χειραγώγηση τόσο των πολιτών όσο και των πολιτικών από τους νέους τεχνοφεουδάρχες αλλά και τους παραδοσιακούς ολιγάρχες. Τα μοντέλα AI των τεχνοφεουδαρχών έχουν πρόσβαση σε τεράστια δεδομένα και μπορούν να αναλύουν τις συμπεριφορές μας σε τέτοιο βάθος, ώστε να ελέγχουν όχι μόνο το πού είμαστε και τι κάνουμε, αλλά και να καθορίζουν το πώς σκεφτόμαστε.

Οδηγούμαστε έτσι από τη δημοκρατία των πολιτών στον ολοκληρωτισμό των αλγορίθμων, καθώς η βάση της καθημερινής μας ζωής (επικοινωνία, εργασία, ενημέρωση, πρόσβαση σε υπηρεσίες) θα ανήκει σε δύο-τρεις ανθρώπους. Ο αλγόριθμος θα καθορίζει τι θα δεις, τι θα πιστέψεις και ποια πληροφορία θα σου κρυφτεί. Για να συμμετέχεις στην κοινωνία θα «πληρώνεις» με τα δεδομένα σου, παραχωρώντας το δικαίωμα στους κατόχους της τεχνολογίας να σε επιτηρούν και να προβλέπουν τις κινήσεις σου, δηλαδή να σε χειραγωγούν.

Στο ολοκληρωτικό καθεστώς της AI, η καταστολή δεν χρειάζεται τη βία, αρκεί ο αποκλεισμός σου από το ψηφιακό σύστημα ή η χειραγώγηση της σκέψης σου.

Μπορεί κανείς να αρνηθεί την Τεχνητή Νοημοσύνη ως μορφή αντίστασης; Η απάντηση είναι «Όχι». Δεν ευθύνονται οι αλγοριθμικές μηχανές για τη χρήση που τους κάνουν οι τεχνοφεουδάρχες της Σίλικον Βάλεϊ. Η απάντηση στην χρήση της τεχνολογίας από τους τεχνοφεουδάρχες δεν είναι η αποχή, αλλά η εναλλακτική τεχνολογία: Η ενίσχυση μοντέλων AI που δεν ανήκουν σε εταιρείες-κολοσσούς και που επιτρέπουν στους χρήστες να ελέγχουν τα δεδομένα τους και να μην εξαρτώνται από "ψηφιακά ενοίκια". Πρωτοβουλίες όπως το "EuroStack" προτείνουν μια ανεξάρτητη ψηφιακή υποδομή (cloud, chips, AI) που θα λειτουργεί ως δημόσιο αγαθό και όχι ως μέσο εκμετάλλευσης. Μια πρώτη πρακτική μορφή αντίδρασης είναι οι «τοπικές αντιστάσεις» στο παγκόσμιο μοντέλο που ελέγχει τα πάντα, όπως αυτές που αναπτύσσουν κοινότητες και πανεπιστήμια. Αυτό εμποδίζει τη συγκέντρωση όλων των δεδομένων μας στη "μαύρη τρύπα" της Σίλικον Βάλεϊ.

Επίσης, η "τεχνοφεουδαρχία" βασίζεται στην εργασία εκατομμυρίων ανθρώπων (cloud serfs) που παράγουν δεδομένα δωρεάν και στη βάση αυτή αναπτύσσεται ένας Νέος Συνδικαλισμός με την ανάδειξη κινημάτων που διεκδικούν δικαιώματα επί των δεδομένων και προστασία από την αλγοριθμική διαχείριση της εργασίας.

Επιπλέον, αναπτύσσεται μια συλλογική δράση και προσπάθειες "πολιτικής ανυπακοής" στον ψηφιακό χώρο με απαίτηση για διαφάνεια στους αλγορίθμους λήψης αποφάσεων. 

 Ήδη έχουμε νέες μορφές συνδικαλισμού, καθώς στους παραδοσιακούς εργαζόμενους προστίθενται και οι "ψηφιακοί εργάτες" (data labelers, moderators) που αντιδρούν στις άθλιες συνθήκες εργασίας. Υπάρχουν επίσης διεθνείς οργανισμοί όπως ο Διεθνής Οργανισμός Εργασίας (ILO) που προσπαθούν να επιβάλουν κανόνες προστατεύοντας τους ανθρώπους από την αυθαίρετη αντικατάσταση από τα ρομπότ.

Στην συλλογική αντίσταση εντάσσεται και ο πολιτισμός. Η άρνηση της κανονικοποίησης του ελέγχου περνάει μέσα από τη σάτιρα, την τέχνη και την πολιτική κριτική καταγγέλλοντας την "τεχνοφεουδαρχία" ως ένα παρωχημένο και άδικο σύστημα και σπάζοντας το μύθο ότι η τεχνολογική πρόοδος είναι αναγκαστικά ασύμβατη με την ελευθερία και την ισότητα. 

Γενικά, το αίτημα για Δημοκρατία και Ελευθερία καθώς και για αντίσταση απέναντι στον ολοκληρωτισμό της Τεχνητής Νοημοσύνης των τεχνοφεουδαρχών επανατίθεται σήμερα ακόμη πιο επιτακτικά και από την περίοδο του Μεσοπολέμου…