Βιβλίο: Η μετανάστευση και η ξενότητα ως εργαλείο στην προπαγάνδα της (ακρο)δεξιάς

Στο βιβλίο Stamped from the Beginning, που εκδόθηκε το 2016 και είναι μια ιστορία των ρατσιστικών ιδεών στις ΗΠΑ, ο ιστορικός Ibram X Kendi σημείωνε πως οι ρατσιστικές πολιτικές οδηγούν στις ρατσιστικές ιδέες, όχι το αντίστροφο. Το 2019, εκδόθηκε το πολυδιαβασμένο βιβλίο του το How to Be an Antiracist, όπου ο Kendi διατύπωσε την άποψη ότι δεν υπάρχει το «δεν είμαι ρατσιστής αλλά…». Είτε είσαι ρατσιστής είτε είσαι αντιρατσιστής. Δεν υπάρχει ενδιάμεση θέση: η αδράνεια ή η ουδετερότητα σε ρατσιστικά ζητήματα είναι ουσιαστικά συνενοχή. 

Στο τελευταίο του βιβλίο, Chain of Ideas, ο Κέντι παρουσιάζει δύο δρόμους για τις κοινωνίες του 21ου αιώνα. «Εμείς, ως ανθρώπινα όντα, έχουμε δύο επιλογές στον 21ο αιώνα: ή αντιρατσιστική δημοκρατία ή ρατσιστική δικτατορία»*. «Υπάρχει σχεδόν βέβαιη πιθανότητα σε 20 χρόνια, το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, και ειλικρινά ο κόσμος, να καθοδηγείται από ρατσιστικές δικτατορίες», συνεχίζει. «Έχουμε περάσει από τη μοναρχία στη δημοκρατία και στη συνέχεια στη δικτατορία. Κυριολεκτικά πηγαίνουμε προς τα πίσω. Γιατί; Επειδή φοβόμαστε ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε (σ.σ. τους μετανάστες)».

Το κεντρικό θέμα του "Chain of Ideas" είναι η θεωρία της μεγάλης αντικατάστασης - η κάποτε περιθωριακή και σήμερα  κυρίαρχη θεωρία συνωμοσίας ότι οι ισχυρές ελίτ επιτρέπουν σε έγχρωμους ανθρώπους να "αντικαταστήσουν" τους λευκούς πληθυσμούς - κυρίως μέσω της μετανάστευσης. Κατά την άποψη του Kendi, η πραγματική ατζέντα της θεωρίας της μεγάλης αντικατάστασης ήταν να ανοίξει το δρόμο για αυταρχικές κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο, από την Αμερική του Τραμπ («Δεν θα μας αντικαταστήσετε!» φώναζαν οι ακροδεξιοί διαδηλωτές στο Σάρλοτσβιλ το 2017) μέχρι την Ουγγαρία του Όρμπαν και την Ινδία του Μόντι (σ.σ. θα πρόσθετα και την Ελλάδα των Πλεύρη-Μητσοτάκη). Ή, κοιτάζοντας το εγγύς μέλλον, το Reform UK στη Βρετανία, το AfD στη Γερμανία, το Εθνικό Ράλι της Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία και δεκάδες άλλες.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, γράφει ο Κέντι, «το σπίτι του Χίτλερ έγινε ακατοίκητο για το υπόλοιπο του 20ού αιώνα. Έγινε δύσκολο για τους πολιτικούς να προσελκύσουν ψηφοφόρους με ναζιστικές ιδέες και να κερδίσουν». Αλλά ορισμένα ακροδεξιά στοιχεία δεν εγκατέλειψαν αυτή τη δομή. «Την κατεδάφισαν. Την ανακαίνισαν. Νέοι τοίχοι, εξαρτήματα και έπιπλα», λέει.

Τώρα κάνουν απροκάλυπτες αναφορές στη «φυλή», στη «γενετική», στη «βιολογία». «Ουσιαστικά λένε ότι οι άνθρωποι από την Αφρική και τη Μέση Ανατολή αλλάζουν την πολιτιστική σύνθεση της Ευρώπης». «Η πολυπολιτισμικότητα, υποστηρίζουν, καταστρέφει τους «αυτόχθονες» λευκούς, ευρωπαϊκούς πολιτισμούς. Και μετά υποστηρίζουν ότι αυτοί οι αυτόχθονες ευρωπαϊκοί πολιτισμοί είναι «χριστιανικοί», σίγουρα όχι μουσουλμανικοί. Παρόλο που, για χιλιάδες χρόνια στην Ευρώπη, οι άνθρωποι δεν ασκούσαν τον Χριστιανισμό».

Στις ΗΠΑ, οι αποδιοπομπαίοι τράγοι είναι ελαφρώς διαφορετικοί: μετανάστες από τη Λατινική Αμερική και μη λευκοί μετανάστες από την Αφρική και την Ασία - αλλά η ρητορική είναι παρόμοια και σκληραίνει συνεχώς.

Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας για τις προεδρικές εκλογές του 2024, ο Τραμπ ισχυρίστηκε ότι οι μετανάστες «δηλητηριάζουν το αίμα της χώρας μας». Στην ουσία επανέλαβε τα λόγια του Χίτλερ που έλεγε ότι «Οι Εβραίοι και οι μετανάστες δηλητηριάζουν το αίμα των Αρείων». Συζητώντας για τις επιθέσεις μεταναστών στις ΗΠΑ την περασμένη εβδομάδα, ο Τραμπ δήλωσε στο Fox News : «Η γενετική τους δεν είναι ακριβώς η δική σας γενετική».

Οι λύσεις που προτείνει η ακροδεξιά δεν απέχουν και τόσο πολύ από εκείνες των Ναζί, υποστηρίζει ο Κέντι. Αντί για στρατόπεδα συγκέντρωσης, έχουμε γιγαντοφυλακές, όπως αυτές που διοικούνται από την Υπηρεσία Μετανάστευσης και Τελωνείων των ΗΠΑ (ICE) – γεμάτες κόσμο, ανθυγιεινές, απάνθρωπες, χωρίς δημόσιο έλεγχο και με αυξανόμενη κλίμακα συνεχώς. Και στη θέση της Τελικής Λύσης των Ναζί για τη γενοκτονία, ακούμε για «επανεγκατάσταση». Αυτή η ακραία πρόταση συζητείται τώρα ανοιχτά από ακροδεξιά κόμματα σε όλο τον κόσμο – συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου, όπου το Reform έχει προτείνει ότι θα μπορούσε να απελάσει έως και 600.000 ανθρώπους στην πρώτη του θητεία.

Η θεωρία της μεγάλης αντικατάστασης συχνά βασίζεται σε ένα άλλο ρατσιστικό δίλημμα, επισημαίνει ο Kendi - μεταξύ των δήθεν «αιώνιων ιθαγενών» και των «αιώνιων μεταναστών». Μέσα από αυτό το πρίσμα, οι λευκοί παρουσιάζονται ότι εγγενώς ανήκουν σε όποιο μέρος κι αν βρίσκονται -  είναι δηλαδή όπου κι αν βρίσκονται αιώνιοι ιθαγενείς. Οι έγχρωμοι, αντίθετα, δεν ανήκουν πραγματικά ή δεν αφομοιώνονται «σωστά» - είναι συνεπώς αιώνιοι μετανάστες. Προφανώς, οι λευκοί μετανάστες δεν αλλάζουν τη χώρα», γράφει ο Kendi, μόνο οι μαύροι και οι καφέ την… δηλητηριάζουν. Ο Τραμπ το εξέφρασε αυτό άμεσα το 2019 , όταν είπε σε τέσσερις έγχρωμες βουλεύτριες (όλες πολίτες των ΗΠΑ) να επιστρέψουν στις «διεφθαρμένες» και «γεμάτες έγκλημα» χώρες από τις οποίες προέρχονταν. Βέβαια και η οικογένεια του Τραμπ είναι επίσης μετανάστες, με καταγωγή από τη Γερμανία και τη Σκωτία, αλλά αυτό δεν θεωρείται προβληματικό. Ούτε επίσης το γεγονός ότι, για αιώνες, η πιο ακραία «αντικατάσταση» έχει γίνει από λευκούς - για παράδειγμα, σε όλη την Αμερική, την Αφρική και την Αυστραλία.

Πολλοί άνθρωποι έχουν εύλογες ανησυχίες σχετικά με την έκταση της μετανάστευσης, αλλά «οι πολιτικοί της (θεωρίας) της αντικατάστασης συνήθως δεν υποστηρίζουν πολιτικές που θα μείωναν τη μετανάστευση», λέει ο Κέντι. Οι άνθρωποι είναι πιθανό να μεταναστεύσουν λόγω έλλειψης οικονομικών ευκαιριών, πολέμου, πολιτικής αστάθειας, φτώχειας, βίας, κλιματικής κατάρρευσης. «Οι ίδιοι άνθρωποι που ισχυρίζονται ότι είναι τόσο σθεναρά αντίθετοι στην άφιξη έγχρωμων μεταναστών στις χώρες τους, ταυτόχρονα εξαπολύουν πολέμους και ανθρωπιστικές κρίσεις σε αυτές τις περιοχές, οι οποίες προκαλούν τη μετανάστευση... Χρειάζονται αυτούς τους μετανάστες να συνεχίσουν να έρχονται για να επεκταθεί η (σ.σ. ακροδεξιά και ρατσιστική) πολιτική τους επιχείρηση».

Υπάρχει μια λογική μηδενικού αθροίσματος στη θεωρία, επισημαίνει ο Κέντι: οι άνθρωποι οδηγούνται να πιστεύουν ότι οι μετανάστες τους παίρνουν, τους στερούν πλούτο, θέσεις εργασίας, ασφάλεια, παροχές που χρηματοδοτούνται από τους φορολογούμενους. Αυτές οι πεποιθήσεις σπάνια επιβεβαιώνονται από τα γεγονότα. Οι μετανάστες πληρώνουν περισσότερους φόρους και λαμβάνουν λιγότερα επιδόματα από τον μέσο πολίτη των ΗΠΑ και είναι σημαντικά λιγότερο πιθανό να διαπράξουν εγκλήματα.

Η δεξιά προπαγανδιστική μηχανή όμως αντικατέστησε την πραγματική θυματοποίηση που εκφράστηκε από το κίνημα Black Lives Matter με μια σφυρηλατημένη αφήγηση περί της λευκής θυματοποίησης.

Η θεωρία της μεγάλης αντικατάστασης είναι ένα προπέτασμα καπνού για τις πραγματικές αιτίες της φτώχειας και της στέρησης, καθώς και των τεράστιων ανισοτήτων που έχει δημιουργήσει ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός σημειώνει ο Κέντ και καταλήγει: «Ως ανθρώπινη κοινότητα, πρέπει να απομακρυνθούμε από την ιδέα ότι καθώς άλλες ομάδες κερδίζουν, η δική μου ομάδα χάνει, ότι άλλες ομάδες είναι θεμελιωδώς πολιτικοί μας εχθροί. Επειδή αυτή η ιδέα χρησιμοποιείται από ολιγάρχες σε όλο τον κόσμο για να μας διαιρέσουν και να μας κατακτήσουν (σ.σ. στο βιβλίο Homo americanus, 2008, υπάρχει εκτενής αναφορά στην πρόκληση των διαιρέσεων και των «εμφυλίων των κάτω»)... Μας χειραγωγούν τόσο εύκολα ώστε να σκεφτόμαστε ότι οι ξένοι είναι επικίνδυνοι. Οι άνθρωποι που είναι επικίνδυνοι είναι οι άνθρωποι που μας λένε ότι οι ξένοι είναι επικίνδυνοι».

Το βιβλίο «Αλυσίδα Ιδεών: Η Θεωρία της Μεγάλης Αντικατάστασης και η Προέλευση της Αυταρχικής μας Εποχής, εκδόσεις Bodley Head

*https://www.theguardian.com/world/2026/mar/22/ibram-x-kendi-fear-fuels-racism-great-replacement-antiracist-chain-ideas