Η παγίδα του Θουκυδίδη για τους λαούς

Η «παγίδα του Θουκυδίδη» είναι ένας σύγχρονος πολιτικός και γεωπολιτικός όρος που επινοήθηκε από τον Αμερικανό πολιτικό επιστήμονα Γκράχαμ Άλισον (Graham T. Allison) στο βιβλίο του «Προορισμένοι για πόλεμο: Μπορούν οι ΗΠΑ και η Κίνα να αποφύγουν την Παγίδα του Θουκυδίδη;» και περιγράφει τον αναπόφευκτο κίνδυνο πολέμου όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει την ήδη κατεστημένη κυρίαρχη ηγεμονική δύναμη.

Ο Θουκυδίδης σημειώνει  ότι η πραγματική αιτία του Πελοποννησιακού Πολέμου ήταν η ραγδαία άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη. Μελέτησε δε 16 περιπτώσεις των τελευταίων 500 ετών όπου μια ανερχόμενη δύναμη αμφισβήτησε μια κυρίαρχη και στις 12 ο ανταγωνισμός κατέληξε σε αιματηρό πόλεμο. Μόνο σε 4 περιπτώσεις αποφεύχθηκε η σύγκρουση (π.χ. ο Ψυχρός Πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ, λόγω του αμοιβαίου φόβου των πυρηνικών όπλων).

Πριν τον Άλισον, ο Τσαρλς Α. Κάπτσαν,  διεθνολόγος και μέλος του εθνικού συμβουλίου Ασφαλείας των ΗΠΑ επί Κλίντον, έγραφε στο βιβλίο του «Το τέλος της αμερικάνικης εποχής» ότι πάντα η μετάβαση από την πλανητική ηγεμονία μιας υπερδύναμης σε μία άλλη γινόταν με πόλεμο. Υπήρξε μόνο μία εξαίρεση, η περίπτωση της μετάβασης από την ηγεμονία της Βρετανίας σε αυτή των ΗΠΑ.

Σήμερα έχουμε την μετάβαση από την παρηκμασμένη οικονομικά «αυτοκρατορία» των ΗΠΑ σ’ αυτή της Κίνας. Η εξασθενημένη οικονομικά αμερικανική αυτοκρατορία αντιτάσσει στην αναδυόμενη κινεζική οικονομική αυτοκρατορία τη φοβερή στρατιωτική υπεροπλία της. Σε κάθε περίπτωση, όμως, μία κατά μέτωπο σύγκρουση μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων θα σήμαινε την καταστροφή για όλους. Ο φόβος αυτός είχε ως αποτέλεσμα τον «Ψυχρό πόλεμο» μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ. Στις μέρες μας αντί του «ολοκληρωτικού θερμού πολέμου» ή του «Ψυχρού πολέμου» είχαμε πολλούς "ελεγχόμενους πολέμους". Για έναν τέτοιο πόλεμο μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας είχε μιλήσει (για την ακρίβεια του "ξέφυγε") ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν. Το ίδιο ισχύει με τον (αναβαθμισμένο) περιφερειακό πόλεμο στη Μέση Ανατολή μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ-Ιράν.

Το δόγμα των "ελεγχόμενων πολέμων" (αυτή είναι η παγίδα για τους λαούς) έχει ως στόχο τον μείζονα ζωτικό χώρο της αναδυόμενης πλανητικής υπερδύναμης. «Η αμφισβήτηση της πλανητικής ηγεμονίας (των ΗΠΑ) δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι ένας νέος ηγεμόνας(Κίνα) νικά κατά μέτωπο και αντικαθιστά τον παλαιό, αλλά «μπορεί και να σημαίνει, πιο περιορισμένα, ότι μια ανερχόμενη περιφερειακή δύναμη συγκροτεί βαθμηδόν γύρω της έναν μείζονα χώρο και απαγορεύει στην πλανητική ηγεμονική Δύναμη να επεμβαίνει με οιονδήποτε τρόπο στον χώρο αυτό...», γράφει ο Π. Κονδύλης (Θεωρία του Πολέμου, σελ. 369). Γι' αυτό η Ουάσινγκτον επιχειρεί να περιορίσει τον «μείζονα χώρο» της "νέας αυτοκρατορικής δύναμης", που είναι η Κίνα. Γι’ αυτό η περίπτωση της αμερικανικής υποστήριξης στην Ταϊβάν θεωρείται casus belli για την Κίνα.

Συμπέρασμα, η «παγίδα του Θουκυδίδη» αφορά στην κατά μέτωπο σύγκρουση ΗΠΑ-Κίνας. Είναι πασιφανές ότι αυτό που επιθυμεί η Κίνα είναι οι συγκρούσεις να είναι «ελεγχόμενες» (από τις δύο υπερδυνάμεις) και γι’ αυτό και θέτει τις «κόκκινες γραμμές» (περίπτωση της Ταϊβάν). Κατά τα άλλα ας μακελεύονται οι Παλαιστίνιοι, οι Λιβανέζοι, οι Ιρανοί, οι Αφρικανοί και γενικά οι «αναλώσιμοι» του κόσμου τούτου. Οι αυτοκρατορίες και οι αυτοκράτορες να είναι… καλά.

Αλλά ποιοι είναι οι πραγματικοί «αυτοκράτορες» σήμερα; Τους Κινέζους δεν τους ξέρουμε. Τους Αμερικανούς τους είχε μαζί του ο Ντόναλντ Τραμπ.

Η αυτοκρατορία των ελίτ

Αν η νεοτερικότητα ήταν ο ιμπεριαλισμός, η μετανεοτερικότητα είναι η «Αυτοκρατορία» σημείωνε ο Μ. Ντυβερζέ στο βιβλίο του  Le concept d’ Empire (1980). Η Αυτοκρατορία είναι  το πολιτικό υποκείμενο που ρυθμίζει αποτελεσματικά τις παγκόσμιες ανταλλαγές και τη διακυβέρνηση του κόσμου. Αν δε η επικυριαρχία των Κρατών-εθνών ήταν ο ακρογωνιαίος λίθος του ιμπεριαλισμού των ευρωπαϊκών δυνάμεων κατά τη σύγχρονη εποχή, η Αυτοκρατορία (ως σύνολο θεσμών, εταιρειών και υπερεθνικών διοικητικών οργανισμών- ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα κ.ά.) είναι κάτι εντελώς διαφορετικό, αφού δεν εγκαθιστά ένα τοπικό κέντρο εξουσίας, δεν έχει σύνορα, δεν έχει τόπο και αν την προσδιορίζαμε με θετικό τρόπο θα λέγαμε ότι μάλλον τοποθετείται σ’ έναν ου-τόπο, ή καλύτερα σ’ έναν υπερ-τόπο γι’ αυτό είναι πανταχού παρούσα. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Κάπτσαν σημείωνε ότι οι ΗΠΑ έπρεπε να συμφωνήσουν με την Κίνα για τον από κοινού έλεγχο αυτών των «αυτοκρατορικών θεσμών». Η Ουάσιγκτον πρέπει να παραχωρήσει χώρο στην Κίνα. Διαφορετικά η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη.

Άραγε θα έχουμε μία Αυτοκρατορία, όχι των ΗΠΑ και της Κίνας, αλλά των πλανητικών ελίτ του κεφαλαίου των οποίων η εξουσία θα διανέμεται μέσω δικτύων και πλανητικών θεσμών; Κι αν ναι, τι περιθώρια αντίστασης έχουν οι λαοί;

Η Αυτοκρατορία είναι σαν το δικέφαλο αετό, όπου το ένα κεφάλι είναι η συντακτική εξουσία και η δικαιοδοτική δομή, συγκροτημένες από την εντεταλμένη βιο-πολιτική μηχανή και το άλλο είναι η πληθύς των απελευθερωτικών δυνάμεων, οι δημιουργικές και παραγωγικές υποκειμενικότητες της παγκοσμιοποίησης που είναι ικανές να οικοδομήσουν με αυτόνομο τρόπο μια αντι-Αυτοκρατορία, μια πολιτική, δηλαδή, οργάνωση που θα αλλάξει τις υφιστάμενες παγκόσμιες ροές και ανταλλαγές. Εδώ επιβεβαιώνεται ο Χομπσμπάουμ που έλεγε ότι μια αλλαγή ή θα είναι διεθνής ή δεν θα υπάρξει. Απαιτείται η επινόηση νέων μορφών αγώνων που θα εφεύρουν νέες δημοκρατικές μορφές και μία νέα συντακτική εξουσία που θα μας οδηγήσει μέσω της Αυτοκρατορίας πέρα από αυτή. Αυτή η συλλογιστική βασίζεται στα θεωρητικά θεμέλια που έθεσε ο Ντυβερζέ το 1980 και την ανέπτυξαν οι Νέγκρι και Χαρντ στο βιβλίο τους «Η Αυτοκρατορία»…