Μουργκάνα. Τα χωριά της αναζητούν μέλλον...

[ Ελένη Κόλια / Ήπειρος / 16.05.15 ]

 
Κοιτώντας τη στο χάρτη, η Μουργκάνα ή, πιο επίσημα, τα όρη του Τσαμαντά, μοιάζει σαν μια πέτρινη γλώσσα χωμένη βαθιά στο αλβανικό έδαφος... Μια χαρτογραφική «ανορθογραφία», για την ύπαρξη της οποίας έριξε όλο της το βάρος η ιστορία, σε μια εποχή που τα σύνορα χαράζονταν ανάλογα με τα διπλωματικά καπρίτσια και πολύ λιγότερο σύμφωνα με τις επιθυμίες των λαών. Τα χωριά Λιας, Τσαμαντάς και Πόβλα (Αμπελώνας)  βρίσκονται γαντζωμένα στην πλαγιά του βουνού. Είναι τρεις από τους 16 οικισμούς που αποτελούν τα χωριά της Μουργκάνας, με παράδοση αγροτικών εξεγέρσεων το 19ο αιώνα, αλλά και θέατρο αιματηρότατων συγκρούσεων στη διάρκεια της Κατοχής και, κυρίως, του Εμφυλίου -γι' αυτό το βουνό έχει αποκληθεί και «δεύτερος Γράμμος». Για το χωριό του Λια έχει γράψει το μυθιστόρημά του «Ελένη» ο Νίκος Γκατζογιάννης. Από την Πόβλα είναι και ο Σωτήρης Δημητρίου. Από τον Τσαμαντά ο Μ. Γκανάς.
Τα χωριά της Μουργκάνας, χωρίς να είναι πια ερειπωμένα αφού  ότι ερήμωση ήταν να πάθουνε, πλέον την πάθανε. Τώρα οι λιγοστοί κάτοικοί τους έχουν συνηθίσει στην εγκατάλειψη, και παραμένουν, στο μεγαλύτερο μέρος τους, ερημωμένα και μόνο τον Αύγουστο, όπως και στο μεγαλύτερο κομμάτι της «άλλης Ελλάδας», της ορεινής, συγκεντρώνουν στα καφενεία και στις πλατείες τους παιδιά και νέους που επισκέπτονται τα «πάτρια». Γιατί η έλλειψη κατοίκων είναι το οξύτερο πρόβλημα που κληροδότησε η ιστορία στην περιοχή. «Τόσα χρόνια που είμαι εδώ, έχω κάμει μονάχα τρεις γάμους», λέει χαρακτηριστικά ο ιερέας που φροντίζει το μοναστήρι του Αγίου Αθανασίου, λίγο έξω από το χωριό Βαβούρι.
Φαίνεται πως η δημιουργία υποδομών για την προσέλκυση ορισμένων μορφών εναλλακτικού τουρισμού αποτελεί μονόδρομο για την επιβίωση των χωριών της περιοχής. Η «πρώτη ύλη» για κάτι τέτοιο δεν λείπει: το βουνό το ίδιο, πρώτα απ' όλα, που με τις κορυφές του που φτάνουν τα 1806 μ., αλλά και την ιστορία του, αναμφίβολα θα αποτελούσε πόλο έλξης για πολλούς τουρίστες. Άλλωστε, περπατώντας στα μονοπάτια του, οι μυρωδιές από τα δεκάδες αρωματικά φυτά και τσάγια σε πιάνουν απ' τη μύτη, ενώ ο επισκέπτης δεν θα πρέπει να εκπλαγεί αντικρίζοντας τα δεκάδες γελάδια που το καλοκαίρι βόσκουν ελεύθερα στις πλαγιές του. Το βουνό αποτελεί (όπως και στο παρελθόν) ένα ανεκτίμητο οικολογικό κεφάλαιο, που με τον κατάλληλο σχεδιασμό θα μπορούσε να δώσει ζωή ακόμη και σε παραγωγικές/μεταποιητικές δραστηριότητες. Άλλωστε το χωριό Πόβλα πήρε το σημερινό του όνομα χάρη στους καλούς αμπελώνες της περιοχής και το ονομαστό σε όλη τη Θεσπρωτία κρασί τους.
Κατηφορίζοντας, οι ιστορικές μονές, τα πέτρινα γεφύρια, τα φαράγγια, όλα τόποι μοναδικής ομορφιάς, πριν από λίγα χρόνια (αλλά και σήμερα μερικές φορές) περάσματα των μεταναστών από την Αλβανία, μπορούν εύκολα να αποτελέσουν ελκυστικές πεζοπορικές διαδρομές, αρκεί τα παλιά μονοπάτια που συνέδεαν τα χωριά να καθαριστούν και να σημανθούν. Μια προσπάθεια που κάνει με πολύ δουλειά και μεράκι η Ομοσπονδία Μουργκάνας. Άλλωστε, το οδικό δίκτυο της περιοχής είναι εξαιρετικό (περισσότερο απ' όσο θα όφειλε, ίσως...), εξισορροπώντας με τον τρόπο αυτό την απόσταση των χωριών της Μουργκάνας από τα αστικά κέντρα.
Καρφωμένα στα ελληνοαλβανικά σύνορα, όριο και γεφύρι μαζί, τα 16 χωριά επουλώνουν τις πληγές της ιστορίας μέσα στη σιωπή. Τη σιωπή των γηρατειών, που απελπισμένα αναζητούν ν' αφουγκραστούν νεανικές φωνές που θα δώσουν το μήνυμα πως ο τόπος τους μπορεί να ξαναγεννηθεί...

Κεραμίτσα, Ραβενή, πιο χαμηλά, κοντά στον Καλαμά η Λεπτοκαρυά και μετά ανηφορίζοντας στα βουνά της Μουργκάνας, η Λίστα, ο Λιας, ο Τσαμαντάς, για να καταλήξει η διαδρομή αυτή στη Σαγιάδα, πάλι στην οριογραμμή...

Οι κάτοικοι χρόνο με το χρόνο λιγοστεύουν και η επιστροφή νέων μένει όνειρο μακρινό.

Οι εικόνες είναι σχεδόν ίδιες σε όλα τα χωριά. Το καφενείο είναι το κύτταρο που τα κρατά ζωντανά. Εδώ θα πουν τα καθημερινά τους νέα, θα θυμηθούν ιστορίες. Αυτοί οι λιγοστοί κάτοικοι και οι παρέες των κυνηγών που εξορμούν κυρίως τα Σαββατοκύριακα κρατούν τον τόπο ζωντανό. Οι κάτοικοι υπογραμμίζουν ότι η εγκληματικότητα είναι μειωμένη. Τα κρούσματα κλοπών ή διαρρήξεων περιορισμένα.

Δεν παραλείπουν όμως να υπογραμμίσουν ένα καινούριο πρόβλημα που έχει ανακύψει. Στόχος τους είναι να μπουν σε σπίτια και να κλέψουν.

Το οδοιπορικό καταλήγει στη Σαγιάδα. Το γραφικό ψαροχώρι της Θεσπρωτίας.

Σούρουπο στη Σαγιάδα... Γαλήνια η θάλασσα. Κι επάνω τα βουνά, άγρια και περήφανα.