Δημιουργώντας ιστορίες

[ Γιώργος X. Παπασωτηρίου / Ελλάδα / 28.02.20 ]

Διαβάζοντας το βιβλίο του Jerome Bruner για τη δημιουργία της αφήγηση από τον άνθρωπο, σκέφτηκα πως αν ο άνθρωπος ανασυστήνει τον εαυτό του μέσω της «δημιουργίας ιστοριών», στην πραγματικότητα της δικής του ιστορίας –όπως συνέβη και όπως δεν συνέβη, ή όπως θα ήθελε ο ίδιος να συμβεί- το ίδιο γίνεται και με τα όνειρα. Η αφήγηση και τα όνειρα συνεπώς είναι μορφές ανάσυρσης και αναπαραγωγής –και με την έννοια της ανασύστασης- εικόνων και παραστάσεων. Η διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι η πρώτη λειτουργία μπορεί να είναι συνειδητή, ενώ η δεύτερη όχι. Και στις δύο όμως περιπτώσεις η ανθρώπινη ανάγκη που καλύπτεται, η ανασύσταση του εαυτού, είναι η ίδια. Ο άνθρωπος αποδομείται και αναδομείται, φτιάχνεται και ξεφτιάχνεται, χαλιέται και ξεχαλιέται άηχα και αδιάλειπτα· στοιχεία του απορρίπτονται και νέα υιοθετούνται συνεχώς μέσα από την καθημερινή του πράξη, έτσι ώστε ο εαυτός να ανασυστήνεται συνεχώς ανανεούμενος ή θεραπευόμενος και αναγεννώμενος. Η διαδικασία αυτή είναι πιο εύκολα αντιληπτή μεταξύ μιας «καταστροφής» και μιας «αναδόμησης».

Αλλά τι σημαίνει ότι μέσω της αφήγησης αναδημιουργούμε τον εαυτό μας; Ο Bruner γράφει πως «κατασκευάζουμε και ανακατασκευάζουμε τον εαυτό μας προκειμένου να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες των καταστάσεων που συναντούμε, και δρούμε έτσι υπό την καθοδήγηση των αναμνήσεών μας από το παρελθόν και των ελπίδων και των φόβων μας για το μέλλον». Συνεπώς, «η δημιουργία του εαυτού είναι μια αφηγηματική τέχνη (…) διακρίνουμε τον εαυτό μας από τους άλλους συγκρίνοντας τις αφηγήσεις μας για τον εαυτό μας με αυτά που μας αφηγούνται οι άλλοι για τον εαυτό τους. Ως εκ τούτου, το να μιλάμε στους άλλους για τον εαυτό μας δεν είναι απλό. Εξαρτάται από αυτό που εμείς σκεφτόμαστε ότι αυτοί σκέφτονται για το τι οφείλουμε να είμαστε – ή πως οφείλει γενικά να είναι ο εαυτός»! Εν συνόψει, ο εαυτός μας είναι επίσης ο άλλος. Γι’ αυτό μια αφήγηση για τη δημιουργία του εαυτού είναι σαν μια πράξη ισορροπίας ανάμεσα στην αυτονομία της βούλησής μας, την ελευθερία επιλογής μας και τη δέσμευση προς τους άλλους, τις ομάδες και τα πρόσωπα αναφοράς, την οικογένεια, τους φίλους κ.ά.

Ο πρώην υποδιοικητής Μάρκος έλεγε στον Μονταλμπάν ότι πρέπει να προλαβαίνει κάποιος και πάνω απ’ όλους ο πολιτικός να επιβάλλει πρώτος το δικό του «προσωπείο», γιατί αλλιώς θα του επιβάλλουν οι άλλοι αυτό που νομίζουν πως του αρμόζει (αυτή είναι η αιτιολογία για τη μάσκα του). Ένας βιώσιμος εαυτός εξαρτάται από την παραπάνω ισορροπία, δηλαδή μεταξύ ελευθερίας και ανελευθερίας, αυτονομίας και δέσμευσης. Γενικά, σύμφωνα με τον Bruner η δημιουργία του εαυτού «είναι μια διαλεκτική διαδικασία», μια πράξη ισορροπίας και παρά τα κηρύγματα ότι οι άνθρωποι δεν αλλάζουν ποτέ, «είναι βέβαιο ότι αλλάζουν. Αποκαθιστούν την ισορροπία ανάμεσα στην αυτονομία και τις δεσμεύσεις τους, συνήθως με τρόπο που τιμά αυτό που οι ίδιοι ήταν πριν (…). Ο S. Freud… παρατήρησε ότι ο καθένας από μας μοιάζει με το σύνολο των χαρακτήρων σε ένα μυθιστόρημα…». Αυτοί οι χαρακτήρες-φωνές ζητούν να συμφιλιωθούν εντός μας, ή ακόμη και να κονταροχτυπηθούν. Οι αφηγήσεις μας αντλούνται μέσα από την κουλτούρα στην οποία ζούμε. Διότι η κουλτούρα είναι «μια διαλεκτική γεμάτη εναλλακτικές αφηγήσεις για το τι είναι ο εαυτός μας ή τι θα μπορούσε να είναι».

Μια άλλη λειτουργία της δημιουργίας ιστοριών είναι η εξημέρωση του απροσδόκητου, που προκύπτει από την «περιπετειώδη» ανθρώπινη συνθήκη, η ένταξή του με άλλα λόγια σε μια κανονικότητα και στο «σύνηθες» όπως αυτό ορίζεται από την κουλτούρα. Η δύναμη μιας κουλτούρας έγκειται ακριβώς στη δυνατότητα να συμβιβάσει τις αντικρουόμενες αφηγήσεις, να τις ενσωματώσει χωρίς να άρει τη διαφορά τους.

Όσο για την αφηγηματική μυθιστοριογραφία αυτή είναι η τέχνη του πιθανού, είναι η δημιουργία πιθανών κόσμων που όμως συνάγονται από τον κόσμο στον οποίο ζούμε, είναι μια τέχνη που λαμβάνει υπόψη της τη ζωή όπως την ξέρουμε και συγχρόνως μας αποξενώνει απ’ αυτή ώστε να δεχτούμε τους εναλλακτικούς κόσμους-λύσεις. Γι’ αυτό η μυθιστοριογραφία «προκαλεί και ανακουφίζει». Μπορεί να μας δείξει τι είναι πραγματικό και κανονιστικό, αλλά συγχρόνως μπορεί να υπονομεύσει αυτή την κανονιστική πραγματικότητα, όπως συνέβη με «τα σταφύλια της οργής» ή με την «καλύβα του Μπάρμπα Θωμά» στην Αμερική...