Ανευθυνότητα, Φόβος και Υπακοή

[ ARTI news / Ελλάδα / 07.04.20 ]

Οι τρεις γωνίες ενός αόρατου τριγώνου

Είναι Μάρτιος. Στα 1964. Βρισκόμαστε στη Νέα Υόρκη. Στα σπίτια μας. Η Κάθριν Τζενοβέζε, γειτόνισσά μας παρκάρει και ετοιμάζεται να μπει στο σπίτι. Δεν προλαβαίνει. Ο Γουίνστον Μόουζλι την προφταίνει. Τη μαχαιρώνει. Πολλές φορές. Την ακούς να φωνάζει. Ανάβεις τα φώτα. Κουνάς και τις κουρτίνες στα παράθυρα. Ο άντρας απομακρύνεται. Τα φώτα σβήνουν, οι κουρτίνες στη θέση τους και πάλι. Ο Μόουζλι επιστρέφει. Εκείνη εκλιπαρεί για βοήθεια. Ανάβεις πάλι τα φώτα, κάτι ψελλίζεις μέχρι να σωπάσεις και πάλι. Το σκηνικό, όπως μπορείς να φανταστείς, επαναλαμβάνεται. Μερικά λεπτά αργότερα ο άντρας πλησιάζει την Κάθριν και την αποτελειώνει. Η απεχθής αυτή εγκληματική πράξη διήρκεσε 35 λεπτά. Η πρώτη επίθεση έγινε στις 3:15 και ο Μόουζλι έφυγε στις 3:50. Κι εσύ να παίζεις με τα φώτα. Εγώ να παίζω με τις κουρτίνες. Ειδοποιείς την αστυνομία στις 4 το πρωί. Είναι ήδη πολύ αργά. Το έγκλημα αυτό πυροδότησε μια σειρά από πειράματα που αφορούσαν τη «διάχυση της ευθύνης» τα οποία εμπνεύστηκαν δύο κοινωνικοί ψυχολόγοι, ο Darley και ο Latane, για να καταλήξουν στη λανθασμένη αίσθηση της ασφάλειας που βιώνουμε εν μέσω πλήθους. Μόλις σχηματίσαμε την πρώτη γωνία του τριγώνου. Μοίρες άγνωστες. Μοίρα προβλέψιμη.

Στα 1963 ο Milgram, θέλοντας να μελετήσει την εσωτερική σύγκρουση μεταξύ ατομικής συνείδησης και υπακοής στην εξουσία με αφορμή τις αιτιολογήσεις που προέβαλαν οι δεσμοφύλακες των Στρατοπέδων Συγκέντρωσης της Ναζιστικής Γερμανίας κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, αποφασίζει να προσανατολίσει την έρευνά του στο εξής ερώτημα: Μέχρι ποιο σημείο θα μπορούσαν να φτάσουν οι άνθρωποι που αποφασίζουν να υπακούσουν σε διαταγές, εάν οι ενέργειές τους βλάπτουν κάποιον άλλον άνθρωπο; Τα αποτελέσματα της έρευνας αποκαρδιωτικά. Νομίζω πως μαζί αρχίζουμε να διακρίνουμε και τη δεύτερη γωνία του τριγώνου και ξέρεις κι εσύ, όπως κι εγώ, πως δεν πρόκειται σίγουρα για γωνία… ορθή. Μη με παρεξηγήσεις, στις μοίρες αναφέρομαι. Δεν είναι ενενήντα, αυτό σου λέω.

Για την τρίτη γωνία του τριγώνου πάμε λίγο πιο πίσω. Εκεί, στη δεκαετία του 1950. Εμπνευσμένα χρόνια κι αυτά, αν και διόλου γεωμετρικά. O Asch αποφασίζει να μελετήσει την έννοια της «συμμόρφωσης». Τα πράγματα είναι απλά: ποιες γραμμές έχουν το ίδιο μήκος με τη γραμμή αναφοράς; Εδώ, χρειάζεται να εμπιστευτείς τα μάτια σου. Θα το κάνεις όταν τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας -ηθοποιοί- διαφωνούν; Δυστυχώς, θα δώσεις κι εσύ κατά πάσα πιθανότητα εσφαλμένη απάντηση. Όχι, η όρασή σου δεν είναι προβληματική. Πρόκειται για τον φόβο που βιώνεις απέναντι στη θέση της κοινής γνώμης. Συμμορφώνεσαι. Κάπως έτσι σχηματίζεται και η τρίτη γωνία του τριγώνου.

Ανάμεσα σε γωνίες και πλευρές εγκλωβίζεσαι και γίνεσαι ένα με το αόρατο αυτό τρίγωνο. Τα τείχη γνωρίζεις όμως τώρα πώς χτίζονται. Παρ’ όλ’ αυτά σωπαίνεις. Είναι κι αυτό το «σπιράλ της σιωπής», βλέπεις, που δίνει άλλες διαστάσεις στο τρίγωνο. Θα σου προτείνω να αρχίσεις να μελετάς γεωμετρία. Εξ αποστάσεως. Χρόνο, άλλωστε, έχεις.

Χριστίνα Κουτούβελα