Αναλογίες

[ Φοίβος Γκικόπουλος / Ελλάδα / 01.11.18 ]

                Ακολουθώντας την παράδοση, υπάρχει μια αναλογία ανάμεσα σε δύο αντικείμενα ή καταστάσεις όταν και τα δύο είναι παραδείγματα μιας ίδιας έννοιας∙ έτσι το αγαπημένο πρόσωπο μπορεί να είναι ανάλογο με τον ήλιο γιατί και τα δύο λαμπρύνουν το περιβάλλον∙ και η σχέση ανάμεσα στον Μέγα Δημιουργό και το σύμπαν μπορεί να είναι ανάλογο με εκείνο ενός καλλιτέχνη κι ενός έργου του γιατί και στα δύο εκδηλώνεται ένα προσχεδιασμένο και ευφυές πρόγραμμα. Όπως προκύπτει από αυτές τις δύο περιπτώσεις, η έννοια που μας επιτρέπει να καθορίσουμε μια αναλογία είναι συχνά εξαιρετικής ασάφειας: ένα άτομο λάμπει με μια έννοια τελείως διαφορετική από μια φυσική πηγή και εκείνο που θέτει σε εφαρμογή ένα ανθρώπινο ον είναι ένα τελείως διαφορετικό πρόγραμμα από το «πρόγραμμα» του Μεγάλου Αρχιτέκτονα, άρα για να συλλάβουμε τέτοιες αναλογίες θα πρέπει να ελαττώσουμε τις συγκεκριμένες ηλιακές εμπειρίες μας και των σχέσεων παραγωγής σε ένα σύνολο πολύ γενικών στοιχείων. Είναι επίσης αληθές ότι σ’ ένα τέτοιο επίπεδο ασάφειας είναι δυνατόν να καθοριστούν αναλογίες ανάμεσα σε αντικείμενα και  σε τυχαίες καταστάσεις κι έτσι η αναλογία παρουσιάζεται ως μια εξαιρετικά ασθενής σχέση. Και δεν είναι περίεργο που μια τέτοια σχέση, παραδοσιακά, είναι πηγή αμηχανίας: είναι γεγονός ότι νέες και επαναστατικές ιδέες συχνά υπαγορεύονται από κατάλληλες αναλογίες, αλλά το να το δεχτούμε ισοδυναμεί πρακτικά με το να δηλώσουμε ότι αυτές οι ιδέες μπορούν να γεννηθούν με τρόπο εντελώς αυθαίρετο. Περί αναλογίας μιλάμε ελάχιστα∙ στην επίσημη λογική η αναλογία περιθωριοποιείται και αντιμετωπίζεται συνοπτικά και επιφανειακά.

        Για μας η αναλογία είναι η εμφάνιση της παρουσίας μιας φόρμας μέσα σε μια άλλη, η ξαφνική ανάδυση ενός καταπιεσμένου και απαρνημένου δεσμού∙ έτσι, ολόκληρο το σύμπαν είναι μια διαρκής πηγή άπειρων αναλογιών. Η σχέση ανάμεσα στις αναλογίες και τις έννοιες είναι αντίθετη προς εκείνη που καθορίζεται από την παράδοση: δεν είναι οι έννοιες που κάνουν δυνατές τις αναλογίες∙ οι αναλογίες, αντίθετα, είναι το πεδίο όπου δημιουργούνται οι έννοιες.  Μερικές αναλογίες κατακάθονται και ριζώνουν, μεταμορφώνονται σε μεταφορές ολοένα και πιο στέρεες και καταλήγουν καθοριστικές έννοιες, δίνοντας έτσι ζωή σε σχετικά σταθερά σημεία που είναι εξαιρετικά χρήσιμα για το παιχνίδι που ορίζεται από τη γλώσσα και τη σκέψη∙ άλλες θεωρούνται «τραβηγμένες από τα μαλλιά» γιατί η σχέση που εκφράζουν δεν έχει ακόμη εδραιωθεί. Είναι όμως από αυτές τις τελευταίες που η κοινωνική ανάπτυξη θα βρει καινούρια ερεθίσματα και νέες δυνάμεις, προτείνοντάς τες ως παραδείγματα: ως ανατρεπτικά στοιχεία που ξαφνικά μας προσκαλούν σε νέες κινήσεις και αποκαλύπτουν την άβυσσο των ανεξερεύνητων πιθανοτήτων που βρίσκονται κάτω από μια αυστηρή ιδεατή δομή.  Είναι σ’ αυτές λοιπόν που πρέπει να στρέψουμε την προσοχή μας: στις σκοτεινές, μυστήριες παρηχήσεις που ανακαλούνται από μια περίεργη προοπτική, από ένα άρωμα, από μια ανάμνηση, από οποιαδήποτε, τελικά, εμπειρία που «ενοχλεί» τους σταθεροποιημένους από την καθημερινότητα συνειρμούς ιδεών.

 *Ο Φοίβος Γκικόπουλος είναι ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ